Aankondiging voor aanstaande zondag

 

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Oktober huiswaarts"

Oktober huiswaarts

Boven het drijven van huizen en akkers
in de waterspiegel van late dagen,
bedreigt de zon gespreide wolkenlagen.

Roerloos volbracht, het gewas.
Stille avonden zijn aan ’t komen.
Hete aardappelen dampen glas.

Vermoeide stemmen vullen kamers.
Vliegtuigen scheuren de hemel diagonaal.
Wordt licht tegelijk ontstoken:
dagelijks en sacraal.

LOTGEVALLEN (Deel 9)

Ontdekking (9)

Op een late namiddag reed ik met de fiets langs het kanaal naar huis. Er was op het bedrijf weinig te doen geweest. Na wat rondhan­gen had ik, meer om de tijd te doden dan uit hoogdringendheid, ten behoeve van een reorga­nisatie op een planningsbord urenlang inktlijnen getrokken, - een futiele bezigheid. Er hing een drukkende, benevelde sfeer. Ondanks de grotendeels wolkeloze hemel leek het alsof er ieder ogenblik een onweer kon losbarsten. Als vaak na een zinloze werkdag voelde ik me mat, leeg, ontmoedigd, zonder toekomstperspectief. Maar dit keer leek de omgeving nog aan die uitzicht­loosheid mee te wer­ken: het spiegelende water­opper­vlak van het groene ka­naal, de lucht zonder vogels, de roerloze bomen. Een steen op het jaagpad, de gras­sprietjes langs de berm, de weer­spiege­ling van een wolk in het wa­ter: elk verschijn­sel, kleur en vorm van­uit de nabij­heid en de verte brandde op mijn net­vlies en staarde me recht in het ge­zicht. De omge­ving sloeg me terneer, verplet­terde me. Met een ge­voel van verslagenheid, daar het tot me doordrong dat ik nooit aan deze ruwe, onbehandelde materie zou ontkomen, nam ik het landschap in me op, alsof ik het nog nooit gezien had zoals het wer­ke­lijk was. En met diezelfde omge­ving als ge­tuige meende ik me­zelf de vraag te horen stellen: 'Lie­ve hemel, is er buiten dit werke­lijk niets anders onder de zon?' Ik begreep plotseling waarom ik schrijver wilde wor­den. Het was een hoog mikpunt. Maar wellicht ver­schilde mijn ambitie weinig van de ijver waarmee ande­ren het ver willen schoppen. Misschien was mijn drang naar prestige niets anders dan de angst voor het op het eerste gezicht armetierige feit dat wat zich vlak voor onze neus afspeelt, inderdaad alles is.

   Het een­vou­dige lev­en dat slechts een werk­woord is voor wat gewoon in het heden past, kan worden opgesmukt door het te plaatsen in een ruimer kader met een verleden en toekomst. Het gaat dan over een be­staan­de groot­heid binnen een afgemeten tijdsegment; wat neerkomt op een vorm van menselijke aankleding. Want hoe minder het natuurlijke en vluchtige aan de verwachtingen voldoet, hoe dieper dit een mens kwetst in zijn eigen armetierigheid. Terwijl het omgekeerde ook waar is: hoe belangrijker het aangeklede, hoe meer er in ijdelheid en vertier heil wordt gezocht. Maar in plaats van gek te worden van hovaardij of vol afschuw weg te rennen, kan men ook stilstaan en de dieperik inkijken. Enkel zo kan de verslagenheid bij het besef dat de gestelde ver­wach­tin­gen nooit zullen worden ingelost een nood­za­kelijke voor­waarde worden om in de armetierigheid een onuitputtelijke rijkdom te vinden. Ik begreep de schijnbaar tegenstrijdige woorden van Lao Tse om ‘zo te leven dat men niets doet en tegelijk alles volbrengt’. Niettemin bleef ik moeite hebben met het gewone leven. Evenmin kon ik mijn roeping opgeven.

   Maar die namiddag had ik wel iets groots ervaren. Mijn ogen waren in een flits opengegaan. Heel even had ik mijn ijdelheid ingezien. Heel even had mijn wordingsproces opgehouden en had ik volkomen stilgestaan, één met het roerloze kanaal, met de zwaar hangende loofbomen, het drukkende gewicht van de stilte en het schrale dat er in en rondom me plaatsvond. Ik begreep dat het nodig was dit moment van opper­ste verrukking en rust tot het einde vast te houden, maar bleek er niet toe in staat. Onmogelijk om de onophoudelijke stroom van nutteloze gedachten die na miljoenen jaren van evolutie het menselijk brein kenmerkt, met een vingerknip te stoppen! Want amper vijftig meter ver­der gingen mijn gedachten alweer met me aan de haal. Had die volkomen stilstand me ge­ïnspi­reerd om dit als een belangrijk hulpmiddel in mijn romans toe te passen? Weet ik veel! In elk geval versnipperden die opkomende ge­dach­ten mijn gewaarwordingen en voerden ze af, weg van mezelf en dit wonderbaarlijke heden.

   De schrijver schreef voort, dit keer met in­zichten die bij alle eerlijke inspanningen vroeg of laat vanzelf komen. Voor het eerst vond hij inspiratie zonder ernaar te zoe­ken of zonder uit te zijn op literaire hoogstandjes. Hij schakelde zijn persoonlijke wil uit, keek rustig naar wat zich aandiende en ging vervolgens gepast en onverschrokken verder. Misschien juist doordat hij er beter in slaagde stil te blijven sta­an, borrelden de woorden als vanzelf uit zijn diepste diepten op en leverde hij meer persoonlijk proza af. Dit betekent dat hij vanaf dan even gretig gebruikmaakte van zijn kunde als van zogenaamde tekortkomingen, tics en individuele eigenaardigheden. Vreemd genoeg kwam het hem daardoor juist voor of elke beschreven actie bui­ten hem plaatsvond. Zijn romanfigu­ren gingen op zichzelf be­sta­an. Hij werd de uitvoerder van een vree­mde macht die het lot van de personages met elkaar ver­bond. Zijn romans werden de uiting van een zeker inzicht zonder dat dit inzicht werd verklaard.

   Dat het suc­ces uitbleef, tenminste op één uitzon­de­ring na, verbaasde me achteraf zeer. Maar het schrijven had me ondertussen wel overtuigd van mijn eigen­waarde, die zoiets is als een geboorte­recht. Het erkennen van de anonimiteit als een natuurlij­ke staat hielp me het feit te accepteren dat ik nooit enige vrucht van mijn inspanningen zou plukken. Het be­lang­rijkste was dat ik schreef. En dat ik daarbij het gevoel had volledig in het echte leven op te gaan.

LOTGEVALLEN (Deel 8)

 

Een geschiedenis van het lot (8)

Wij waren twee kinderen: jong en gezond. Mijn meisje zou binnenkort negentien worden, terwijl ik, drie jaar ouder en op zoek naar werk, vele dagen zonder enige structuur had. Op een keer waren we alleen thuis op mijn kamer. Het moest ervan komen. De natuur deed zijn werk. Na drie maanden hebben wij elkaar ontmaagd. Het enige wat ik nog nodig had om met haar in het huwelijk te treden was een baan.

   En alweer hielp het toeval een handje. Het Chemical, een metallurgisch bedrijf, gespecialiseerd in de productie van koper en gevestigd aan het kanaal in een naburi­ge gemeente, had een vacatu­re uitgeschreven voor tech­nisch teke­naar. Onderweg stak ik een door dicht lover omzoomd ka­naal over. Vre­emd genoeg verwees geen naam­bord­je naar mijn doel. Bij de plaatselijke bevol­king stak ik mijn licht op. Zij vroegen: 'Welk Chemical bedoel je? Het oude of het nieuwe?’

   Ik besloot op goed geluk af mijn kans bij het dichtstbijzijnde bedrijf te wagen. Toevallig zat ik fout, want volgens de ingenieur die me ontving, werd hier enkel lood en antimonium geprodu­ceerd. Niettemin nam de man me een test af. Nog diezelfde dag werd ik aangeworven.

   Uit deze anekdote leid ik af dat iemands lot inherent is aan zijn persoonlijkheid. Het heeft geen belang of hij zijn brood tussen koperen staven of stapels lood verdient. De inhoud van het leven primeert op de uiterlijke vorm en wordt belangrij­ker dan de ­omstan­dighe­den die hij zich meestal gunsti­ger voor­stelt.

   Ook ik had een ander concept van mijn leven. Natuurlijk was ik tevreden aan de slag te kunnen. Nochtans had ik van meet af aan weinig voeling met de bedrijvigheid waarin ik van de ene dag op de andere tot de nek in zat. Niet dat ik op een ver­keer­de post terechtgekomen was! Integendeel, gezien mijn studierichting en capaciteiten was deze onderneming in volle expansie, waar alle werkne­mers een grote individuele vrij­heid genoten, beslist het beste dat me kon overkomen. Zo begreep ik algauw dat ik mijn ongeschiktheid eerder bij mezelf moest gaan zoeken, bij mijn dromen over een loopbaan die veel­eer betrekking hield op het produceren van litera­tuur, zoals ik het onder­tus­sen niet meer uit mijn hoofd kon zet­ten, dan met het ontwerpen en berekenen van allerlei in­stalla­ties voor het smelten en bewerken van lood, antimo­nium en hun derivaten.

   Deze tweespalt tussen wat ik was en wat ik wou worden, of tussen wat ik deed en het andere dat ik met heel mijn hart verlangde te doen, verscheu­rde me. Maar ik had mijn baan broodno­dig. Bovendien moest ik me nog op beide ter­rei­nen waarmaken.

   Op de fabriek voelde ik een gezonde druk om mijn op­drach­ten vakkundig uit te voeren. Hoewel van mij werd verwacht dat ik me confor­meerde aan de heer­sende teneur van de technische staf, deed ik geen moei­te om erbij te horen. Als schrij­ver koesterde ik andere ambities, maar daar had niemand een flauw vermoeden van. Ondanks de vaak aanmatigende houding van sommige collega's imponeerde mij wel hun vakbekwaamheden, - een combinatie van aangeleerde kennis en ervaring. Zo dichtte ik hen grote ver­dien­sten toe; dit als ge­volg van de nog doorwerken­de invloed van de sch­ool waar een objectieve wetenschap door zowat iedereen als het hoogste goed wordt onderschre­ven. Het rationele denken komt er echter zelden toe om zijn eigen vruchten in vraag te stellen. Haar hoogste triomf zijn de zegeningen van de wel­vaarts­staat. Wel­licht daardoor neigt men naar de opvatting dat weten­schap­pelijke kennis nooit ver genoeg kan gaan. Zo is de hieraan verbonden technologie de laatste jaren in alle richtingen uitge­groeid tot een soort van nieuwe kathe­draal, een bolwerk dat intussen al zo ruim gespecialiseerd is en met pla­fonds zo ontzaglijk hoog, dat leken zich nog nietiger voelen dan vroeger tegenover God.

   Ik had het gevoel tussen twee stoelen te vallen. Van de arbeiders apprecieerde ik hun al te simplistische eenvoud, hun tevredenheid met een eenvoudig bestaan. Bij hen kon ik mezelf zijn. Maar tegelijk drong het tot me door dat ik onmo­ge­lijk mijn dagen kon vullen zoals zij deden: met zo weinig aspira­ties. Vermoedelijk had­den zij me eveneens door en hielden ze me voor het schade­loos aan­wezige buitenbeen­tje dat ik was.

   Nu het lot me had veroordeeld hier mijn dagen te slijten, pro­beerde ik er voor mijn eigen doelein­den nut en lering uit te trekken. Schrijven vanuit een ivoren toren geeft geen inhoud aan een boek. Be­grij­pen hoe het leven en de mensen­we­reld in el­kaar steekt en func­tio­neert wel. Zo bood de fabriek me een zeke­re staal­kaa­rt, een bonte menge­ling van leven waar­uit ik einde­loos kon putten. Deze ver­zame­ling van medewerkers die zich in­span­den voor een gemeen­schap­pe­lijk doel, - winst maken voor de aandeelhou­ders, - vormde inderdaad een specimen van de grote wereld daarbuiten. Ik kon men­sen observeren. Men­sen met hun drama's, hun verdriet, hun conflic­ten, hun blijdschap, hun verwarring, hun lachwekkende kantjes.

   Deze geïndustrialiseerde wereld werd niet voor niets het Oude Chemical genoemd. Halverwege de jaren zestig gaf de fabriek de indruk hier vanuit de ne­gen­tiende eeuw te zijn neergepoot. Ik liep er rond als een veroordeelde in de goe­lag: overmand door spookbeelden van vloeibaar metaal dat onder rondspattende gensters en dikke rookwalmen in wit­gloeiende beekjes naar in rijen op de grond gestapelde gietvor­men kabbelde. Andere keren werd ik ge­trof­fen door allerlei klap­pen, schuren, piepen, soorten van gehuil: mechani­sche gelui­den die van alle kanten op me afkwa­men. Ik liep door de loodsen, tussen de muren met hun pokdalige geschiedenis, al­tijd onderweg en in het niets opge­lost door toekomstige jaren waaraan nooit een einde zou komen. Met de gesprekken op kantoor had ik weinig voeling.

   Waren mijn ambities materialistischer geweest, dan had ik het daar beslist ver kunnen schoppen. Ik ver­richtte mijn opdrachten wel zo goed mogelijk, maar ik vertikte het om me belang­rijker voor te doen dan ik was. Vóór alles acht­te ik me schrijver. En een schrijver moest, vond ik, zowel een waar­ach­tig mens zijn als een onafhanke­lijk ob­ser­va­tor.

   Elke avond veranderde ik in een zeehond die een wak in het ijs gevonden heeft. ­Urenlang dook ik onder en beulde me af om sommige ervaringen die ik overdag had meegemaakt door ze met een juiste formulering hun achtergrond, sfeer en beteke­nis te geven. Jammer genoeg ging mijn winst met verlies gepa­ard. Toen bleek dat mijn manuscript door de uitgeverijen naar de prullenmand werd ver­wezen, kwam dit bij me aan als een ware mokerslag. Ermee geconfronteerd dat ik drie jaar ter plaat­se had staan trappe­len, onder­nam ik een nieuwe poging om een nog oorspronkelijker werk af te leveren. Het leek wel of mijn leven ervan afhing!

   Waarom vond ik dit zo belangrijk? Waarom stopt een mens ter wille van een dwaze droom of utopie al zijn krachten en gehele existentie in iets wat door de vergankelijkheid als een dwaas kinderspelletje op de rommelhoop terechtkomt? Ik kan alleen voor mezelf praten: een mens is één met zijn lot. Ik ben zoals ik ben. En daarom had ik geen andere keuze.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Met aktentas op schoot"

Zakelijk gesprek

Met aktentas op schoot
spreekt een man over nut en voordeel
aangaande verzekering omtrent
brand, storm en schade allerlei.

Zijn gezicht: ogen van nat glas
en ruw geweven huid, blauw perkament.
Misschien door de kou gelopen?
Hij vraagt: zijn onderkaak gaat op en neer.

Van het glas voor zijn neus slokt hij water.
Zo loopt het onderhoud gesmeerd.
Tussendoor bezit hij thuis naast vrouw en kind
veertig kanariepieten. Leuke hobby, - toch?

Mijn eigen kippenvel en hand van geel karton,
duidt wellicht op ernstige ziekte. Hart of lever?
In antwoord: ook deze kin op en neer.
Tussen ons loopt het vlot. Want, enzovoort.

LOTGEVALLEN (Deel 7)

Plaisir d’ amour (7)

Mettertijd, zo had ik slordig overwogen, zou onze relatie toch vanzelf weer in de plooi vallen. Een serieuze vergissing, bleek later. In de dancing waar we elkaar voor het eerst, en daarna ook de volgende keren hadden ontmoet, kwam zij niet langer opdagen, zodat ik, toen mijn herstelverlof om was, bij mijn vertrek naar Brussel geen afscheid van haar kon nemen. Dit bezwaarde mij zo erg dat ik me genoodzaakt zag een brief te schrijven om me voor mijn flagrant niet-nakomen van onze afspraak, te verontschuldigen. Zij moet erg zijn gekwetst, want ik ontving geen tegenbericht, en dat stomme zwijgen hield wekenlang aan, tot het me begon te ergeren. Tijdens een volgende verlofperiode berichtte ik haar over de mogelijkheid om de kwestie op een rustig plekje uit te praten. Maar weer kreeg ik geen gehoor. Zaterdagavond zou ik vanaf negen uur in de dancing zijn. Mijn blik bleef de hele avond op de deur gericht. Maar wie daagde dit keer niet op? Poets wederom poets! Hoewel ik best begrip voor haar gedrag kon opbrengen, besloot ik het resoluter aan te pakken. Volgende keer zou ik aan de bushalte op haar wachten. Ik was geen pias. Als zij niet kwam was het allemaal voorbij. Vreemd genoeg was ik ervan overtuigd dat zij, als ze weer niet opdaagde, voorgoed alleen zou blijven. Bij een toevallige ontmoeting, vele jaren later, heeft zij dat ook beaamd.

   Ons verhaal eindigde weinig uitzonderlijk. Het doet me een beetje denken aan dat beroemde Franse chanson ‘Plaisir d’amour’ dat feitelijk eerder over een levenslang liefdesverdriet gaat. Na mijn eerste gevoelens te hebben verwaarloosd, bracht dit me op de gedachte dat het menselijk hart ziekelijk onvermoeibaar blijft verlangen naar wat het niet krijgen kan.

   Tijdens zijn verblijf in Brussel heeft het zwaar gewonde soldaatje die liefdespijn de hele tijd verdragen. Hopend op een bezoek van haar wachtte hij elke zondagmiddag met een verscheurd hart bij de geopende poort. Maar het lag niet in zijn aard om in de val van een eeuwig verdriet te trappen.  

   Tegen de volgende lente, toen mijn legerdienst er al drie maanden op zat, was mijn arm ge­heeld en vond ik in mezelf weer genoeg om in vreugde op te springen. En het lot bleef me goedgunstig. Op een van de vele avonden dat ik uit dansen ging, ontmoette ik een meisje met onbeschrijf­lijk ­mooie ogen en een rond neusje. Niet enkel danste zij even graag, het klikte meteen tussen ons. Gezien haar vrolijke inborst en standvastig karak­ter waarmee zij van begin af bereid was voor anderen in de bres te springen, leek me dit algauw vanzelfsprekend. Dat ze ook op mij viel, maakte dat ik de toekomst weer enthousiast tegemoet kon zien.

   Op een van die dansavonden liep ik mijn eerste liefde toch weer tegen het lijf, - een half jaar te laat, dat wel. Het betekende een totaal onverwachte, pijnlijke schok voor me. Had ik mijn besluit te vroeg genomen? Weer stond ik voor de keuze. Maar hoe verlokkelijk ook, halsstarrig weigerde ik achterom te kijken: niet opnieuw de dieperik in.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Heiliger dan een altaarstuk"

Heiliger dan een altaarstuk

Ik zag de bleke zonneschijf:
een opgeheven hostie in de mist
met daaronder een boom.

De kruin een kelk,
elk roerloos blad vol zwijgen.

Beneden aan de stam
zag ik de vruchtbare akkers
in de vroege morgen omgeploegd.

Tot vergeving braak vermalen:
de zonden van het lijf, de eeuwen.

LOTGEVALLEN (Deel 6)

Lezen (6)

Ingedeeld bij de infante­rie op een legerbasis in de buurt van Keulen onderscheid­de ik me ook hier algauw 'positief'. Mogelijk als een gunstig gevolg van mijn dagelijkse yogapraktijken, stelde de leiding tijdens de schietoefeningen vast dat ik een arendsblik had, een vaste hand en een gedisciplineerde, diepe ademhaling, - eigenschappen nodig om te worden inge­deeld bij een garde van scherpschutters. Deze jon­gens werden speci­aal opge­leid om op interna­tio­na­le wed­strij­den het vader­land te vertegenwoordigen. Zij die goed scoorden kregen alle faciliteiten, wat niet wegnam dat ik die periode als zinloos en ongelukkig ervaarde.

   Zonder dit met het voorgaande in verband te brengen, voel ik me opeens gedrongen iets te zeggen over een schrijnende gebeurtenis waarbij feitelijk niks gebeurde en ik me dan ook afvraag waarom ze hier te pas zou komen. Best mogelijk dat ik daarmee op mijn chronologische tijd achterna hol. Ik bevond me te Kasterlee, een naburig dorp dat bij heel wat toeristen bekend staat om zijn prachtige zandduinen en bossen. Ik was in het gezelschap van twee kinderen, nichtjes van me. Op weg naar de Hoge Mouw - een opmerkelijk hoge, oude duin - wandelden zij vreedzaam hand in hand voor me uit. Het was mooi weer. Wellicht juist doordat geen enkele omstandigheid me kon verhinderen volop van deze blijde momenten te genieten, maakte iets me plotseling doodongelukkig. Bleef het maar bij wandelen! Nee, het was of ik midden alle schoonheid niet naast een diepe put kon kijken die mij van walging vervulde. Ik had de keuze: verder stappen of de dieperik inkijken. Als een soort van verlossing kwam de inhoud van die idealistische brief aan mijn geliefde bij me op, waarbij het rooskleurig geloof in onze toekomst werd beoordeeld als een overwinning op de genadeloze werkelijkheid. Dus wandelde ik gewoontjes verder.

   Zoals alle soldaten, maakte ik van de avonden gebruik om brieven te schrijven. Vele waren gericht aan neef Johan met wie ik, sinds hij gedichten schreef die ik zeer bewonderde, opnieuw contact had. Toen wij nog schoolliepen ging er geen week voorbij zonder dat we ergens op de hoek van een straat over hedendaagse literatuur stonden te kletsen. Dankzij hem leerde ik ‘De Kreefskeerkring’ van Henry Miller kennen. Van zijn kant schreef hij dat ‘De Kolossus van Maroussi’ van dezelfde, toen nog weinig vertaalde auteur, in de meeste kazernebibliotheken beschikbaar was. Mijn hart sprong een tweede keer op toen ik vaststelde dat hij gelijk had.

   Op een mooie dag in mei deed ik tijdens een mili­taire oefening een ongelukkige val waardoor ik de twee botten in mijn rechter voor­arm brak. Ik werd ij­lings naar het hos­pi­taal in Keu­len ge­voerd en onderging nog diezelfde dag een heelkundige ingreep. Een maand later werd ik over­ge­plaatst naar een hospi­taal in Brus­sel. Nadat het gips rond mijn arm verwijderd was, stelde ik tot mijn afgrijzen vast dat een via de ellepijp ingeplan­te metalen staaf enke­le centimeters langs de elleboog naar buiten was gedrongen. Dit maakte een tweede chirurgische ingreep noodzakelijk, wat het begin werd van een reeks complica­ties waardoor ik negen maan­den in Brussel­ zou ver­blij­ven.

   Ik was nog in het ongewisse dat de genezing zo lang zou aanslepen. Daardoor voelde ik me ten aanzien van mijn makkers, die ik in gedachten lopend met hun wapendracht door de gietende regen en modder zag ploeteren, aanvankelijk in een bevoor­rech­te posi­tie. Zittend op een bank onder de loofbomen van het park of op mijn ziekbed, genoot ik ein­delijk wat privacy. Bovendien kon ik lezen naar hartenlust. Beginnend met de boeiende roman ‘Rood en Zwart’ van Stendhal, verslond ik zowat alle toppers uit de wereldliteratuur. Uit eigen land bekoorden mij: ‘Het bolleken’ (Cyril Buysse), ‘Kaas’ (Willem Elsschot) en ‘Langs de wegen’ (Stijn Streuvels). Daarnaast schreef ik, tastend op zoek naar een antwoord op allerlei door mij in vraag gestelde religieuze en maatschappelijke kwesties, mijn eerste kanttekenin­gen. Deze durfde ik wel eens in verband brengen met de ‘Tao Te Tjing’ van Lao Tse, een verzameling Chinese wijsheden. Maar blijkbaar was ik nog niet klaar voor de tal van schijnbare tegenstrijdigheden die ze bevatten. Door niet verder te geraken dan een verstandelijke kijk, gaven ze me eerder het gevoel alweer tekort te schieten dan me een houvast te bieden.

   Na een derde operatie volgden enkele weken herstelverlof. Het was kermis in het dorp van mijn lief. Benieuwd hoe het tussen ons verder zou aflopen, arriveerde ik er op de middag met de bus. Een plaatselijke fanfare vrolijkte de straten op. Hoewel zij in het gezelschap was van twee vriendinnen, werd ik hartelijk verwelkomd. Met z’n vieren gingen we op restaurant. Door de operatie kon ik slechts één hand gebruiken, maar zij schoot me graag ter hulp om mijn vlees te snijden. Het werd een lange, heuglijke dag. Tegen de avond nodigde zij me uit voor een bezoek aan haar naaiatelier thuis. Daar kwam het zelfs tot een oppervlakkige kennismaking met haar ouders. Dus dat zat allemaal snor.

   Een week later vertelde ik mijn moeder dat ik al een tijdje kennis had met een vrouw. Weer zei ik vrouw, niet enkel omdat onze relatie serieus was, maar ook omdat Moe best mocht weten dat zij twee jaar ouder was dan ik en dat zij me – ja, diezelfde zaterdagavond nog - verwachtte voor een wat meer officieel etentje bij haar thuis.

   Ik zag Moe schrikken op een manier alsof zij net het bericht had gehoord dat ze mij voorgoed zou kwijtspelen, terwijl ik in haar ogen nog twee jaar te jong was hiervoor. Als ik van tevoren had beseft dat Moe nog zoveel invloed op mij kon uitoefenen, had ik beter nog twee jaar over dat vriendinnetje gezwegen. Maar gezegd bleef gezegd. Bovendien, wat zouden we over twee jaar krijgen?

   Diezelfde zaterdagavond ben ik met vrienden op stap gegaan. 

LOTGEVALLEN (deel 5)

 

Het gareel (5)

Thuis en op school werden wij zoals de ganse Vlaamse bevolking traditioneel katholiek opge­voed. Dit wil zeggen dat wij, als we tweeduizend kilometer verder naar het oosten waren geboren, eerder een koran dan een bijbel op onze schoorsteenmantel zouden hebben liggen. Elke zondagmorgen woonde Moe met haar hele gezin de vroegmis bij. Wij hoorden de pastoor preken over het hiernamaals zonder dat het bestaan ervan ooit in vraag werd gesteld. Angst voor het hellevuur moest de gelovigen op het rechte pad houden. In de praktijk bracht dit op aarde zoveel verschrikking teweeg dat de belangrijkste doodzonde - elk toegeven aan seksuele lust - zo snel mogelijk werd opgebiecht. Tot daar.

   Dit veranderde toen een schoolmakker die ik voor intelligent en erg belezen hield me op ‘n dag met zelfzekere, doodgemoedereerde stem vertelde dat God niet bestond. Bonk! De eerste keer dat ik zoiets hoorde. Harder dan een vuistslag kegelde deze totaal onverwachte mogelijkheid me omver; alsof de aarde onder mijn voeten openscheurde en me als gevolg van dit evenwichtsverlies plots tot ongeneeslijke twijfels veroordeelde. Instinctief zette ik me in om het geloof te verdedigen. Niet dat het wel of niet bestaan van God mij zoveel kon schelen. Dat ik als verblind terugsloeg, kwam eerder door de vrees een belangrijke, met religie samenhangend houvast te verliezen, zoals het bestaan van de hemel en daarmee de hoop om mijn kleine broertje ooit weer te zullen terugzien. Maar verblind, zo begreep ik direct, raak je enkel lucht. Ik verstomde en begon voor mezelf te denken.

   Het fenomeen dat de wereld bestaat en dat er zoiets is als leven­, had ik altijd al fascinerend gevonden; temeer omdat het niet-bestaan meer voor de hand ligt. Volgens mij bestond het grote vraagstuk simpelweg uit het onloochenbare feit dat wij wél bestaan! En dat niemand daar een verklaring voor heeft.

    Al van jongs af vatte ik de eenvoudigste beweging van het leven op als een mirakel, waardoor ik wel geheel spontaan de hogere macht moest herkennen, zoals beschreven in de bijbel op onze schoorsteenmantel. He­laas zadelde dit geloof me algauw op met een heus schuldgevoel. In feite slaagde het hierin door misbruik te maken van mijn ver­beelding. Zo werd me aangemaand een goede relatie te hebben met de Schepper, wat resultee­rde in een nobel gevoel van reinheid, van zalig wegglijden in volkomen onschuld. Als men daar sterk genoeg in meegaat, intens de eredien­sten bij­woont, met ingetogenheid de reli­gieu­ze ge­zangen aanhoort, zich met hart en ziel onder­dompelt in de sfeer van de opeenvolgende ceremoniële handelingen bij kaars­licht, wie­rook, crucifix en heiligenbeelden, hoeft men zelfs niet over zoveel fantasie te beschikken om deelachtig te worden aan de sentimenten van een zuiver hart. Maar dan is daaren­tegen het kwellende gevoel van be­zoedeling ook waar; zelfs als men niet an­ders kan dan toege­ven aan de onbedwingbare, ‘vuile manieren’ van een jong, gezond li­ch­aam.

   Me nog te weinig bewust van het mechanisme waarmee het geloof beroep doet op de menselijke verbeel­ding raakte ik uitzichtloos ge­van­gen tussen de ver­ra­der­lijke obstakels die men­sen telkens opnieuw over zichzelf doen struikelen om hen daar­na weer aan te moedi­gen op te staan met de woorden waar­mee Jezus zich tot een over­spe­lige vrouw richtte­: 'Zon­dig niet meer!'

   Elke religie heeft wel zijn eigen heilige wetten. En doordat zelfs niet het geringste ver­grijp hiertegen aan het goddelijke oog ontsnapt, zijn deze gebo­den strenger nog dan de tirannie van poli­tiestaat. Deze beoordeling van daden blijkt zich trouwens gestaag te hebben uitgebreid naar terreinen die allang niet meer tot de reli­gie behoren. Op school betekent 'goed' de leerstof machtig zijn. Ik was beslist een voorbeeldige leerling. Want hoewel ik in het laatste leerjaar tegelijk het dag- als hoger avondonderwijs volgde, be­haalde ik mijn diploma met onderscheiding. Thuis deed ik mijn best een ge­hoorzame en liefdevolle zoon te zijn. Ook hier scoorde ik goed. Na mijn studies werkte ik vier maanden als dagloner op een Nederlands bedrijf waar diverse groenten werden ingevroren. Als tegenprestatie voor deze arbeid ontving ik wekelijks een ferm loon dat ik aan mijn moeder overhandigde.

   Ik had nog drie jaar in het hoger avondonderwijs kunnen doorgaan. Maar hoe­wel ik schoonheid zag in de abstracte constructies van het integraal- en differentiaal-rekenen en respect voelde voor ontdek­kers van fy­sieke wetma­tigheden, kwam het technisch onderwijs me eerder saai voor. Daar­naast stel­de ik grote vraagtekens bij veel van die techno­logi­sche toe­pas­sin­gen. Zij maakten de men­sen welvarender, niet geluk­ki­ger. Had moeder mijn beweegredenen aangevoeld? Ook zij meende dat ik niet te hoog moest grijpen.

   Het dient hier trouwens gezegd dat ik meer belangstelling had voor de leuke meisjes in de door mij in het weekend vaak bezochte dancings. Zo moest het er wel van komen: op een keer werd ik smoor op een vrouw uit een naburig dorp. Ik zeg wel vrouw, - niet meisje. Want haar schoonheid was mooi meegenomen, maar wat me bijzonder in haar aantrok was dat zij erg zelfbewust en volwassen bij me over kwam. Enkele dagen later was ik zelfs zo vermetel om te doen wat ik nooit eerder had gedaan: ik belde haar op, zomaar voor een afspraakje. Niet enkel leek zij het vanzelfsprekend te vinden, het viel meteen ook in goede aarde. Op het vervolg - de bezoekjes in cafés in Turnhout en omliggend of op festiviteiten in haar dorp wil ik niet uitweiden. Iedereen kent die plaatjes als achtergronden waarbij geliefden elkaar alles over hun bezigheden, over zichzelf en hun familie vertellen en geheime zaken uit het verleden worden opgebiecht of verzwegen. Hoewel ik hierover geen details wilde vernemen, kreeg ik van haar te horen dat zij zopas een relatie achter de rug had. Aan de te vroeg opgebruikte lucht waarmee zij de naam van haar vorige partner uitsprak, kwam ik tot het besef dat zij nog altijd onder die breuk leed, wat me ineens voor het voldongen feit stelde dat ik direct zou worden gedumpt, indien haar vorige vrijer zou terugkeren. Zeker zou dit nooit gebeuren. Dat ik haar tweede keuze was, tot daar. Had haar vorige relatie het platonische overschreden? Daar wilde ik zelfs niet op ingaan. Wel vertrouwde zij me toe dat haar tijdens een heelkundig ingrijpen een eierstok was afgenomen. Had de mogelijkheid dat zij onvruchtbaar kon zijn iets met hun breuk te maken? Doordat ik kort daarna voor mijn legerdienst werd opgeroepen naar Duitsland, waardoor ik maandenlang geen toestemming kreeg om naar huis te gaan, waren onze openhartige gesprekken schaars. Natuurlijk belette niets me om haar te schrijven. Een keer stuurde ik haar, zoals ik me vaag herinner, een erg idealistische brief waarin ik onze toekomst al te rooskleurig voorstelde. Maar omdat ik daar nooit een antwoord op kreeg, kwam er geen vervolg op.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Achter de lijkbaar"

Achter de lijkbaar

Vanmorgen werd ons opperhoofd,
bijgenaamd Oude Beer,
in plecht ten grave gedragen.

Ernstig passeerden wij straten
waar reclamebordjes hingen
en vlaggen, gestrekt in strakke wind.

Bevallige meisjes langs de kant
wekten onze wellustige jongensdriften,
waardoor, ongepast bij een uitvaart,

de ongeduldige boodschap luidde:
Begraven worden wij.
Vandaag hij. Morgen ik, misschien jij.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Regenramen"

Regenramen

De regenramen van mijn muziek
bewenen trage lagen van dagen.
De cello in mijn zwartgesloten kamer
beitst een droefgeestige rivier
aan ’s levens afbrokkelende oevers:
Snoer van duizend uren eenzaamheid.

Het sonore klagen van de draden
drijft voorbij het licht der jaargetijden.
Naamloos als de zwijgende aarde
kwetst mij de braakliggende dag
ver over middeleeuwse grachten en gebouwen
met dode mensen in verdwenen straten.

De regenramen van mijn muziek
spinnen patronen voor blijdschap en tragiek.
Een kind zingt Vivaldi.
De tonen slijpen stilte diep.
Huilen voorbij het tijdloos bestaan hier.

LOTGEVALLEN (deel 4)

 

Hoe het verder ging (4)

Anders dan na de dood van mijn broertje, hebben wij vader, hoewel weinig over hem gesproken werd, nooit als volledig afwezig ervaren. Toen mijn sportief aangelegde broer wielrenner wou worden en van Moe meteen toestemming kreeg een koersfiets te kopen, herinnerde dit de familie eraan hoe Va, toen grote broer nog klein was hem, zoals elke hoopvolle vader, trots bij het middel in de hoogte stak met de woorden: ‘Jij zal het later maken, zeker weten!’ Van financieel succes of roem was bij Va geen sprake, zoals hij tijdens de oorlog als metselaar van beroep met weinig werk in de bouwsector, werd overschaduwd door zijn broer Peer, destijds een bekende bokser.

   Toen mijn broer met succes aan wielerwedstrijden begon deel te nemen, was Peers loopbaan allang voorbij. Gesterkt door het geloof in zijn capaciteiten, meende onze nonkel hem door zijn tussenkomsten te helpen om vaders voorspelling waar te maken. Het idee dat wij een tweede Fausto Coppi in ons midden hadden, werd een belangrijk deel van ons familiaal leven. Hij en zijn sportieve vrienden kwamen over de vloer en er werd fel gediscussieerd over trainingsmethoden, dieet, massage, fietsmerken, banden, oliën.

   Eerder al had Moe, toen mijn broer op zijn veertiende niet langer schoolplichtig was, hem nodig als dagelijkse hulp bij het opstellen van de kraam en de verkoop van breigoederen. Even na de middag kwamen zij alweer thuis, zodat broer na de maaltijd niets anders om handen had dan de sportkrant lezen, aan zijn koersfiets sleutelen of in het gezelschap van twee beloftevolle kompanen langs ‘s heren wegen scheuren.

   Van zo gauw de gelegenheid zich voordeed om broer bij het koersen aan te moedigen, hield het verkennen van de bossen voor me op. Graag ruilde ik de Chiro in voor de tal van Vlaamse dorpskermissen waar ter bevordering van de feeststemming vaak velokoersen werden ingericht. Meestal bestonden die circuits uit keer op keer het blok omrijden zodat, telkens iemand riep dat de renners in aantocht waren, de supporters in de bomvolle cafés prompt hun biertje lieten staan om zich bij de deur doorheen het massale gedrang naar buiten te wroeten. Luidkeels en met opvallend armgezwaai werden de renners aangemoedigd. Maar ondanks de felle kleuren van de voorbijflitsende maillots, werden weinig favorieten opgemerkt. Liever wachtte ik bij mooi weer in openlucht, waar ik onder vrolijke straatmuziek naar de leuk passerende dorpsmeisjes keek of bij een frituur of ijscoman aanschoof. Honderden kermiskoersen heb ik zo bijgewoond. Wat me na al die jaren opviel: om het even hoeveel renners aan de startlijn verschenen, mijn broer was steeds bij de koplopers. Maar hoewel hij geweldig snel kon sprinten, overschreed hij zelden als winnaar de eindstreep, zodat ik me begon af te vragen of vader, afgaand op zijn buikgevoel, mogelijk de verkeerde zoon als uitverkorene in de hoogte had gestoken. De aankoop van een betere fiets veranderde daar niets aan. Wel ging die eerste koersfiets vanzelf naar mij. Zo trots was ik op mijn erfstuk dat ik er tot vervelens toe aan sleutelde. Geen avond ging voorbij of ik reed ermee naar het Turnhoutse stadspark waar een piste met tribune voor de vele kijkers was aangelegd en ik, in de hoop mijn prestaties tegen het uurwerk te verbeteren, tal van rondjes aflegde. Misschien zou het mij wél lukken een beroemd wielrenner te worden. Die ambitie heeft niet lang geduurd. Ik was een sterke fond- en tijdrijder, jawel. Maar als het bij de eindmeet, waar de prijzen werden uitgereikt, op sprinten aankwam, lukte het me niet een hogere snelheid te halen dan tijdens de vele kilometers hieraan vooraf. Nooit zou ik een prof worden.

   Na de lagere school moest er een keuze gemaakt worden over mijn studierichting. Afgaand op de povere re­sul­taten bleek ik voorbeschikt om de pre-industriële richting te volgen en later als leerjongen in een stiel te gaan. Misschien werd ik wel mecanicien. In die jaren vijftig nam de autoverkoop snel uitbreiding. Men kon toen al voor­spellen dat zulks veel werk­gele­genheid zou schep­pen.

   Ik had nooit over mijn toekomst ingezeten. Dit veranderde toen de wettelijke leerplicht tot achttien jaar werd uitgebreid. Op een avond brachten twee heren een bezoek aan mijn moeder. Daar zij gekomen waren om leerlingen te ronselen voor een zopas opgerichte technische rijksschool, werd ik erbij geroepen. Na een kort vraaggesprek werd Moe aangeraden mijn naam aan hun lijstje toe te voegen. De heren beweerden dat uit jon­gens van mijn slag die zich, zoals ik, tijdens hun vrije uren graag onledig hielden door aan fiet­sen te sleutelen, vanzelfsprekend bekwame mekaniekers zouden­ groei­en. Maar dan moest ik wel een theoretische vakoplei­ding krijgen.

   Doordat ik dit keer met de neus op reële feiten werd gedrukt, besloot ik het roer radicaal om te gooien. Aan mijn kin­der­tijd kwam bruusk een ein­de. Voor het eerst legde ik mijn strips opzij om ‘De gebroeders Karamazow’ van Dostojewski te lezen. Ook zou ik wekelijks naar de openbare bibliotheek gaan, waar ik urenlang verbleef, - niet enkel om er boe­ken te lenen die tege­moet­kwamen aan mijn be­langstelling voor vreemde lan­den en culturen, maar ook omdat ik de stille, inge­togen sfeer rond zo­veel opgeslagen kennis pret­tig vond. Zelfs liep ik het volgende schooljaar uit eigen bewe­ging naar de avondschool om Frans te leren. Hoewel ik het een leuke ervaring vond na al die voorafgaande jaren in een jongensschool in een gemengde klas te zitten, was er door mijn abnormale verlegenheid ook een gênant kantje aan. Want zie, telkens het gebeurde dat ik met de mond vol tanden stond, werd mijn kop tussen al die jongedames tot in mijn nekhaartjes vuurrood. Voelde ik me door een gebrek aan ontwikkeling te min, of minder dan ik wenste te zijn? Ik had er geen verklaring voor. Nooit heb ik aan iemand één woord losgelaten over mijn schaamte, de onrust, de kwelling dat ik slechts was wie ik was. Moeder had, vond ik, op haar levenspad al genoeg tegenslagen te verwerken gekregen. En een vader om me met raad of daad bij te staan, had ik evenmin.

   Ik was niet de enige met dit probleem. Op een nacht stond broer naast mijn bed. In het schijnsel van de lamp merkte ik dat er iets vreselijks aan de hand was, iets waardoor hij me de indruk gaf dat hij tijdelijk zijn verstand verloren had en daardoor zelfs op het punt stond een noodlottig ongeluk te begaan. Met de daver op het lijf dacht ik eraan hoe stapelgek hij was op een meisje uit een naburige gemeente. Door haar gezaghebbende tussenkomst had Moe, met het argument dat het om een ordinair wicht ging, ondanks de hete tranen van haar zoon een vrijage kunnen voorkomen. Als troost kreeg hij een gouden cachetring.

   Maar nu geen woord over dit alles. Voor het eerst kreeg ik te horen dat hij onder een minderwaardigheidscomplex leed. Bij de geringste op hem gerichte aandacht gloeide zijn gezicht vuurrood. Oei, wie begreep hem beter dan ik? Het enige verschil leek me dat hij er veel zwaarder aan tilde. Waar ik er nog in slaagde mijn gebrek te relativeren, had hij het over een handicap waaronder hij levenslang gebukt zou gaan. Zoals ik al begon te vermoeden, bekende hij me opeens waarom hij zich tegen het einde van elke koers zodanig inhield dat hij niet als eerste over de meet zou gaan.

   Ja, vaders afwezigheid maakte hem voor ons beiden des te aanweziger.

   Wat mij betreft lag het voor de hand dat ik mijn studies nog niet zou beëindigen. Doordat ik een primus was in sterkteleer en er daarnaast opmerkelijk goed in slaagde ingewik­kelde figuren en vlak­ken op papier te projec­teren, koos ik ­tech­nisch tekenen als specialiteit.

   Over deze nieuwe school niets dan lof! Naast een degelijke technische opleiding kregen de leerlingen van de hogere middelbare als bijdrage tot hun algemene kennis ook Nederland­s, Duits, Engels, geschiede­nis. Zo herinner ik me nog hoe verzot ik was op de les Nederlandse litera­tuur, waar we naast moderne poëzie en proza wekelijks een verklarende lezing kregen uit tal van middeleeuwse teksten, zoals Beatrijs. Of op de les Duits en Engels, waarbij ik gretig kennismaak­te met boeiende kortverha­len van Rilke, Kafka, Tucholsky, Maug­ham, Greene. Eén leraar raak­te zelfs zo begeesterd dat hij een muziekinstallatie meebracht om ons - allen verzot op het nieuwe van de rock’n roll - na de lesuren te laten kennismaken met een orato­rium van J. S. Bach, terwijl de leraar geschiedenis door het projecteren van diverse kunstwerken ons dan weer inzicht verschafte over de af­wisse­lende stijlperioden in de beeldende kunsten.

   Hoewel de sch­ool door de ontspannen sfeer die er heerste me ten zeerste be­viel, drong het tot me door dat ik niet op de juiste bank zat. Graag illustreer ik dit met een voorval waarbij de leraar mechanica ons mee naar buiten nam om in helder daglicht de werking van een diktemeter te laten zien, waarbij de verschuivende nonius ons toeliet om de laatste millimeter tot een of twee cijfers na de komma te kunnen aflezen. Hoe ik ook mijn best deed, het lukte me zelfs niet om rechtstaand wakker te blijven.

   Aan hun reactie te horen, ervaarden de andere jongens die saaie lesuren gans anders. Allen waren ze laai­end en­thousiast bij het vooruitzicht dat ze weldra in een of ande­re werkplaats grof geld konden verdie­nen. Maar ik was niet blind voor de walmen uit de fa­brieksschouwen. Tijdens een schoolreis naar het Luikse Cockerill-Sambre be­zochten we de hoogovens. De witte gloed van gesmol­ten staal, de denderende plaatwalsen, de rook, het lawaai, het stof, ervoer ik als de hel. En met de arme duivels die daar met een pook in de hand voor hun kost rondliepen, voelde ik oprecht medelij­den.

   Helaas bestond er voor mij geen weg terug. Gelukkig had ik één houvast: ik kon aan zelf­studie te doen door me uit eigen bewe­ging in de letteren te ver­diepen. Daarom kwam het krijgen van een aparte kamer in ons nieuwe huis voor mij goed uit. Eigen­lijk betekende het meer een toevluchts­oord waar ik me met mijn literaire boeken en mijn pas gewekte belangstelling voor klassieke muziek en jazz in een eigen wereld­je kon terugtrekken. En aan zakgeld voor leesvoer geen gebrek! Moe­ had een gulle hand. Op mijn achttiende liet ze me voor een maand in mijn eentje met de trein naar Cannes vertrekken voor een cursus Frans, ingericht door de universiteit van Aix-en-Provence voor buitenlandse studenten. Weg van huis leerde het groentje zijn plan trekken. In Parijs de metro nemen naar Gare de Lyon waar de nachttrein vertrok. Zonder reservatie noodgedwongen plaatsnemen op de eigen valies tussen de nozems in de gang. Tot ik een passerende conducteur aansprak en tegen betaling er alsnog in slaagde een couchette te bekomen.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Baalbek 6. Baalbek na duizend jaar"

6. Baalbek na duizend jaar

Slangen kwamen uit de woestijn gekropen,
toen zwervers Baäl onthoofdden en dat gebroed
vluchtte in de holten van zijn leeggestolen ogen.

Bazuinen bevroren in de harde lucht,
sindsdien beitels slaand tussen de voegen
om plaats te ruimen voor een teer groen zaadje
over de beenderen van al die ’s middags verrast

omarmd als eeuwig parend te rusten liggen:
mannen en vrouwen sinds Baäls laatste orgie,
gebogen over het raadselachtig afwezige raderwerk
dat de hoeren dreef, de landbouwers, en de koningen.

Aandacht wekt de schedel van een kind.
Het ene handje zoek, het andere grijpend in de lucht,
als zocht het nog naar Baäls speelgoed
tussen verbrijzelde schalen neergevallen.

Baalbeks stilte, heden een loodgewicht,
weegt op de laatste bezoeker de vraag
naar gepaste muziek, aangelijmd in de avond.

In Baalbek, de onleesbare ruïne,
wroet ongedierte nu massaal het puin,
tot de komst van een praalzieke nieuwgeleerde
elk dood leven bijzet in het massagraf.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Baalbek 5: Geschiedenis van Baalbek"

5. Geschiedenis van Baalbek

Waar het Hooglied de hemel bidt
en Baäls spraak verdicht,
volgden de horigen hun leider in de tijd,
elke verovering vermeld als roemrijk wapenfeit.

Nog getuigen bloedstollende volksverhalen
van de dorst hun afgod te horen spreken.
Maar al bezong het schrift troost alom,
Baäl bleef doof en stom.

Levens doven uit. Blijft het monument:
Het verre verleden met grote namen
overdreven beschreven.
Woordjes van geliefden doodgezwegen.

LOTGEVALLEN (Deel 3)

 

Litteken (3)

Op een doordeweekse dag in het voorjaar gaf Moe na lang gezeur van haar twee oudste jongens toestemming om naar de namiddagvertoning van Quo Vadis te gaan: de beroemde historische film, met Peter Ustinov in de rol van keizer Nero. Daar ons jongste broertje last kreeg van beginnend sinusitis kon hij niet met ons mee. Moe had een afspraak geregeld met een gespecialiseerde dokter.

   Wij zaten in de donkere zaal. De Romeinse legioenen keerden terug van een veldtocht tegen Gallië. Onheilspellend gaven de slagen op een trom het ritme aan waarmee de soldaten trots marcheerden, terwijl achter hen knallende zweepslagen neerkwamen op de bebloede ruggen van overwonnen slaven, bezwijkend onder het trekken van zware karren met oorlogsbuit. Klappertandend liet ik me tussen de rijen stoelen wegzinken. Eenmaal weer boven water duurde het niet lang of broer werd door een onbekende fluisterstem weggeroepen. Opeens betraden wij het daglicht. Ik moest weer achteraan op de fiets plaatsnemen zonder dat broer me uitlegde waarom hij daarna huilend als gek in ongelooflijk vliegende vaart de terugweg aanvatte.

   Thuis zat Moe in haar fauteuil te midden van de ontdane gezichten van mijn zussen, familieleden en buren als gebroken te snikken. Pas toen ik boven op het kamertje kwam waar ik ons broertje aantrof met gesloten ogen en zijn handjes gevouwen als in gebed, ben ik op mijn beurt in een onbedaarlijke huilbui uitgebarsten.

   Terwijl ik als in een paniekaanval tussen de rijen stoelen zat ondergedoken, zag een voorbijganger rond datzelfde tijdstip hoe broertje op zijn nieuwe stelten met reuzeschreden over de brede strook tussen de voortuintjes en de rijbaan stapte, plotseling van de hoge stokken sprong, naar de keel greep alsof hij geen adem meer kon krijgen en schreeuwend om zijn moeder naar huis holde. Aan de voordeur viel het ventje stuiptrekkend neer. De voorbijganger veegde zijn lippenschuim af, droeg het levenloze lijfje naar binnen en legde het in de armen van zijn moeder. Zolang het gewicht levenswarmte bleef uitstralen, zolang hield zij haar zoontje smartelijk tegen zich aangedrukt. Tot een buurvrouw zich op de duur genoodzaakt zag hem voor de nodige toebereidselen zachtjes van haar los te weken.

   De daaropvolgende nacht keerde ik in mijn gedachten herhaaldelijk terug naar het zolderkamertje op ons vorig adres waar wij, de drie broertjes, te slapen werden gelegd en waar Moe op een nacht het licht aanstak. Niet zo vreemd dat haar gil mij opnieuw van dichtbij raakte. Twee ratten besnuffelden zijn hoofdkussen en gezichtje wat, gezien wij naast een boerenerf woonden, allicht niet zo ongewoon was. Moe greep haar kleintje om het, zogezegd uit veiligheidsoverwegingen zolang wij ginds woonden, voortaan elke nacht aan haar zijde tussen haar warme dekens te koesteren. Wellicht daardoor kreeg dit opgeroepen beeld voor mij iets van een nare voorspelling.

   De volgende morgen trof ik ons broertje gans alleen in die andere kamer aan. Telkens het door zijn verstijfde houding tot me doordrong dat ik hem spoedig nooit meer zou zien, nooit meer met hem samen te voet langs de in onbruik geraakte tramsporen naar school zou gaan, begon ik langdurig te wenen. Wat ik vooral voelde was spijt voor al die keren ik op zijn vraag geweigerd had met hem te spelen. Door hem ondanks zijn afwezigheid te laten deelnemen aan een race met onze autootjes slaagde ik erin mezelf te troosten. Hij de gele, ik de rode. En anders dan vorige keren keer bleek geel die dag het snelst.

   Achter mij werd de radio opengedraaid. Onthutst omdat het leven ondanks alle rampen gewoon doorging, hoorde ik het nieuws.

 

 

LOTGEVALLEN (deel 2)

 

Jongensavonturen (2)

Tussen mij en mijn één jaar oudere neef Johan is nooit zo‘n groot woord als ‘vriend’ gevallen. Wij verstonden elkaar. Deelden als jongens dezelfde avonturen, dezelfde dromen. Zijn vader was conciërge in een lagere school, wat betekende dat wij op vrije dagen gebruik maakten van de verlaten, met reusachtige notenbomen overdekte speelplaats. Evenwijdig daarmee bevond zich een hangar waar we onze opwindende spelen bij regen of sneeuw gewoon konden voortzetten. Nog zie ik Johan met grote snelheid achter mij aan fietsen, zwaaiend met zijn krom zwaard dat hij tevoren handig uit een dunne plank had gekerfd. Na zichzelf schreef hij me in als het tweede lid van zijn padvindersclub. Zo maakte hij mijn hoofd dol met het idee dat wij op een dag samen in de bossen zouden kamperen. Hiervoor stelde hij een inventaris op van alle benodigdheden, zoals een bijl, twintig meter touw, veiligheidsspelden, een hamer. De veiligheidsspelden en meters touw hadden we al. Dankzij de regelmatige bijdragen van het lidgeld zouden we mettertijd, naast een tent, alle benodigdheden in een grote kartonnen doos stoppen.

   Op een keer daagde nog een neefje op. Ook hij werd prompt ingeschreven en van zijn zakgeld beroofd. Maar hoe bereidwillig hij aanvankelijk ook overkwam, het liep slecht af. Ofwel had hij te zwaar met zijn pistool op Johans hoofd getikt, ofwel had ik hem, zoals al eerder was gebeurd, onvrijwillig verwond door het gooien van een gehalveerde baksteen tegen zijn jukbeen. Het incident eindigde met tranen, woeste kreten, heen en weer gestamp en de onmiddellijke ontbinding van de club. Woedend werd het zakgeld teruggegooid, het touw in drie stukken gehakt. Wij vonden het dadelijk jammer, maar onze koppigheid maakte het op dat ogenblik onmogelijk aan de ander toe te geven.

   Dat ik me de volgende zondag aansloot bij een plaatselijke jeugdbeweging heette allicht geen toeval. Gekleed in korte broek, groen hemd en gele das trokken we wekelijks door de bossen: avonturiers, op strooptocht door een ontoegankelijk woud, met indianen op de loer om ons onverhoeds aan te vallen. Stonden we voor een beek, dan werd die hindernis overwonnen door een manhaftige sprong of, zoals het helden past, er doorheen te waden zonder eerst onze schoenen uit te trekken.

   Minder opwindend waren de dagen dat het zo fel regende dat we in onze lokalen bij het oude speelgoed bleven, strips lazen, of naar de enige rolprent keken die de Chiro rijk was: een druk joelende cowboy- en indianenfilm met de toen bekende acteur Roy Rogers. Wij hadden de film al zo vaak gezien dat de leider de spoelen omdraaide, zodat we alle bewegingen, zoals paardrijden en met revolvers schieten, tot eenieders jolijt achterstevoren konden bekijken. Alles liever dan tijdens het lof een uur in de kerk doorbrengen, waartoe de geestelijke Chiroleider, een bruine pater, zijn jongens af en toe verplichtte.

   Elke zomer gingen we gedurende tien dagen in bosrijke Limburgse gebieden kamperen. Wij sliepen op strozakken in groepstenten. Vroeg in de ochtend werden we door hoorngeschal gewekt. Hoewel de lucht koud was, deden wij gymnastiek in bloot bovenlijf. Daarna begaven we ons naar een als kapel ingerichte tent om er de mis bij te wonen. Tijdens een heftige preek had de pater de hele tijd zijn mond vol over onze roemrijke Vlaamse bodem. Daarna ging het over Christuskoning - een krachtige, erg Vlaams klinkende benaming voor Jezus die minder zoet overkwam. Terwijl hij ‘zijn jongens’ van diens grootheid probeerde te overtuigen, wachtten wij op alles wat na zijn toespraak zou gebeuren. Ontbijten aan een primitieve tafel. De tent ordenen. Zich aandienen voor karweitjes, zoals hout hakken voor het kampvuur, of water putten bij de dichtstbijzijnde hoeve. Elke dag trokken wij eropuit. Beklommen heuvels, doorkruisten weilanden, akkers, dichte bossen, marcheerden vele uren langs eenzame wegeltjes. ’s Middags hielden we halt, liefst aan de oever van een rivier. Eenieder pakte zijn eigen aan de broeksriem bungelende dolk of zakmes om het brood in plakken te snijden.

   Ondertussen wierp het werk van Moe zijn eerste vruchten af. Het begon met de aankoop van een groot automatisch toestel dienend als hulp voor het huishouden. Verbaasd keek ik in de geopende bovenkant en zag hoe vuil linnen, zonder dat er een hand aan te pas kwam door een schijf met rechtopstaande vleugels draaiend in een metalen trommel, krachtig heen een weer door het sop werd geslingerd. De volgende stap was een chique personenwagen. Een Amerikaanse Dodge nog wel. Weliswaar tweedehands gekocht, veranderde dit ons armmoedig bestaan in snel tempo. In plaats van thuis te naaien, greep Moe de kans wekelijks breigoederen aan te kopen in grote confectiemagazijnen te Sint-Niklaas. Als gevolg van het vroegtijdig overlijden van haar man trok zij op een dag van de overheid een flinke som achterstallige gelden. Hiermee kon het nieuwe huis dat ze al zinnens was te laten bouwen, gedeeltelijk worden gefinancierd. Toen ik een paar maanden in het vierde leerjaar zat, was het zover. Wij verhuisden naar de rand van Oud-Turnhout, een naburige gemeente, vanwaar we naar andere filialen van dezelfde rijksschool werden gestuurd.

   Ik nam achteraan in de klas plaats. De jongen naast me had als bijnaam ‘de Snoek’. Hij blonk uit in krachttoeren die niets met de lessen te maken hadden. Alle jongens liepen een eindje om, als hij eraan kwam. Liever dan deze vernederende situatie te ondergaan, kreeg ik een pak slaag. Eens nadat ik hem een beentje had gelicht, bleef ik pal staan om zijn aanval af te slaan. In dat ene moment waarop hij met dreigend armgezwaai op me af kwam, ontdekte ik het trucje om hem van schrik te doen verlammen. Door een gelukkig toeval keilde ik hem direct over de vloer. Noodgedwongen, doordat wij op de speelkoer elkaar dagelijks op leven en dood in de haren vlogen, om daarbij steeds afwisselend het meesterschap van de ander te ondervinden, eindigde dit door tegen wil en dank elkanders maatje te worden.

   Ons nieuwe huis was een doolhof van gangen en ruime, stille kamers. Hoewel Moe haar luidruchtige stadskinderen had gevraagd minder lawaai  te maken, had ik de indruk dat wij door die stille omgeving daar vanzelf toe neigden. Wij liepen in de met hoog gras en onkruid begroeide tuin en keken naar de noeste werkzaamheden van onze buurman, bezig vettige grond om te spitten. Zonder iets te zeggen, blikte hij even opzij om onze gezichtjes te bekijken. Ik kan me best voorstellen dat wij, het rijtje achter de lage heg, evenmin iets zeiden. De natuurlijke glimlach van een groepje kinderen werd hem als een gratis ruiker toegesmeten, zonder dat het zwoegen ophield. De buurman had een dochter van mijn leeftijd. Laurette heette het kind, een droomprinses. Zij had immers nooit vuile handen of knieën, zoals wij. Zij leefde hoog in haar ivoren toren waar ze na schooltijd roerloos zat te studeren of onze wilde spelen met een stil, verdrietig oog gadesloeg.

   Achter onze tuin strekte zich een immens landbouwgebied uit. Veel van mijn nieuwe vriendjes waren zodanig met de natuur verweven dat zij als hobby zelf een groentebed onderhielden, konijnen fokten, de koe molken, in hoge bomen klommen om eksterjongen uit het nest te roven of zeldzame vogeleieren aan hun diverse verzameling toe te voegen. Het duurde niet lang of ik timmerde onder ons afdakje op mijn beurt een hok voor twee konijnen. Een witje en een bruintje. Hoewel ze van mij dagelijks meer dan genoeg vers gras te eten kregen, wisten ze om de haverklap naar de tuin van onze buurman te ontsnappen. Lastig. Want voor mij was hij een nette burger die behalve dat hij kanarievogels kweekte, jaarlijks aardappelen voor eigen gebruik rooide. Zijn knappe vrouw stond de hele dag met een emmer, dweil en borstel in de hand. Door hun nette manieren voelde ik de plicht me even afstandelijk te gedragen. Zo had deze houding minder te maken met hun rijke aardappeloogst dan met het groene lover dat in hun tuin in netjes afgemeten rijen boven de grond uitgroeide en waar mijn konijnen het zo op gemunt hadden. Ik zie nog hoe hij en ik, sluipend zonder een blaadje te verroeren, op één stap van bruintje genaderd waren. Uit eerbied voor het aardappelloof, wat zowat hetzelfde betekende als mijn eerbied voor zijn persoon, durfde ik, afwachtend wat hij zou doen, geen eerste sprong wagen. En bruintje maar vreten ondertussen. Dan gebeurde iets wat ik niet had verwacht: buurman stortte zich met gestrekte armen over het gave lover neer. Desondanks kon het diertje nog op het nippertje van tussen zijn grijpende vingers ontsnappen. Verslagen of diep vernederd, zo leek me, bleef hij op het verpletterde groen liggen. Het speet me enorm; vooral omdat het mijn konijn was.

   Geleidelijk aan kwam ik op de leeftijd dat ik het verschil tussen jongens en meisjes ontdekte, wat maakte dat mijn omgang met het andere geslacht veranderde in een boeiend spel van ontmoetingen op een verlaten karspoor, waar het rook naar koemest en avonddauw. In het donker drukten wij onze lippen hoofs tegen elkaar, wisselden liefdesbriefjes uit, bootsten het gedrag van volwassenen na, zoals we dat gezien hadden op het witte doek of in het dagelijks leven, waarbij de mannen zich in de liefde meestal zachtaardig, ridderlijk en onbaatzuchtig gedroegen. In schril contrast hiermee vertel ik een bijzonder voorval dat plaats vond in de Liereman, een moerassig gebied waar ik in het gezelschap van enkele dorpsjongens en een buurmeisje als een ontdekkingsreiziger vergeefs op zoek gegaan was naar de bronnen van de Aa, - een riviertje dat door het dorp stroomt om verder in de Nete uit te monden. Tegen het donker trokken wij in de richting van de kerktoren naar huis. Zonder dat ik ervan op de hoogte was, hadden de jongens het plan opgevat om het meisje ‘keizerin’ te maken, wat erop neerkwam haar tussen de verlaten struiken vast te grijpen en haar broekje uit te trekken om te zien wat daar precies onder zat. Hoe graag ik ook had meegekeken, toen het kind luid spartelend alarm sloeg, wierp ik me van mijn kant op als een koene ridder, precies zoals Don Quichotte in mijn gelijknamig stripverhaal ook deed om zijn geliefde Dulcinea tegen bandieten te beschermen. Na een flinke dreun op mijn neus liet ik me als bewusteloos op het mos vallen. Afgaand op de geluiden richtte ik mijn hoofd pas na een veilige pauze weer op om tot mijn plaatsvervangende schaamte vast te stellen hoe mijn belager, omringd door zijn nieuwsgierige bende, zijn elfde vinger voor het buurmeisje ontblootte. Zij zat op een boomstronk en keek met gretige, medeplichtige blik naar zijn ‘vuile manieren’ die, hoewel ik me met dodelijke schrik voor het hellevuur aan dezelfde schandelijke maar onweerstaanbare lusten overgaf, achteraf ook mij steeds weer met schuldgevoelens vervulden.

Ernst Löw leest een gedicht van Robert Baeken: "Baalbek 4: Schavot"

Baalbel 4: Schavot

Gister werd een verrader betrapt.
Tussen twee beulen opgebracht
gaapte zijn mond zwart.
Een overreden kat.

Lust bestreek nieuwsgierigen onderaan.
Eens Sultans strop omgedaan
loeide hun keelwind massale stemmen,
kwaadaardig en vol beschuldiging.

Anoniem kwam hij ten val.
Zijn stinkend vlees gebracht
naar een stortplaats voor gieren
ver buiten Baalbeks sinistere wal.

Dieper geschroeid dan zijn vergrijp
stonk Sultans brandmerk het vel.
Verbeurd het leven in schone schijn,
ligt hij ginds Baäl lasterlijk te zijn.

ROBERTS LOTGEVALLEN

EEN GESCHIEDENIS VAN HET LOT

Autobiografische notities te lezen als een wekelijks vervolgverhaal waarin de auteur  afrekent  met enkele gebeurtenissen uit zijn jeugd.

 

Eerste schooldag (1)

In mijn herinnering bestaat een grijze ochtend tegen het einde van de zomer. Aan de zijde van mijn grote broer liep ik de wijde wereld in. Wij passeerden fraai onderhouden straten die ik nooit eerder gezien had. Enkele maanden tevoren waren er verkiezin­gen geweest. Tegen deze muren kleefden geen half verwijderde aanplakbiljetten met nummers van politieke partijen, zoals in onze buurt.

   Wij passeerden een driehoekig pleintje met in het midden een arduinen sokkel waarop een oorlogs­monu­ment: een zwarte beeldengroep van neerstuikende soldaten tegen een kluwen van engelen met triomfantelijk in de hoogte gestoken bazuinen die, mits wat verbeelding, door opstotend geschal de overwinning voorstelden.

   Meer belangstelling had ik voor de rondrijdende treintjes­ achter de uitstal­ramen van een speelgoedwinkel, op een steenworp daarvan. Na het oversteken ving ik een glimp op van een kasteel met brede slot­gracht waar, zoals broer me vertelde, volgende zondag een honderdjarige werd gehuldigd. Zijn ver­dien­ste be­stond eruit dat hij op 11 september 1849, niet lang na de val van Napoleon, zou geboren zijn.

   Het overdadige pleisterwerk van de deftige herenhuizen bedrukte me. Op onverklaarbare wijze bracht ik hun voorgevels in verband met de hangende kwasten op de epauletten van maarschalken, zoals te zien in mijn verzameling prenten van  Historia rond diezelfde Napoleon. Hun gezichten wedijverden in gestrengheid, vervul­den me met het beklemmende voorgevoel dat ik dra aan dergelijke onbuigzame bestuursorganen gehoor zou moeten geven.

   Langs diezelfde slotgracht bereikten we de school: een grauw bolwerk met de gekleurde glasramen van een kapel aan de buitenkant. Nog angstiger werd ik toen broerlief me via een hol klinkende lange doorgang naar een geplaveide binnenplaats leidde waar zich een menigte jongens had verza­meld. Broer liet mijn hand los en holde naar zijn voetballende kameraden.

   Aan mijn lot overgela­ten, bleef ik bedrem­meld staan en keek rond, verloren te midden van oor­verd­ovend gejoel dat huilend neersloeg tegen de sombere klaslokalen waar een kloosterbroeder straks de plak over ons zou zwaaien. Rijen grote knullen wedijverden met elkaar in hoogspringen. Zij waren hier al goed thuis. Ik zag de kuif van een branieschopper tijdens zijn sprong hoog boven de hoofden flitsen. Een innerlijke stem fluisterde me in dat ik anders was dan de anderen, hulpeloos en alleen. Want alle ande­re jongens lachten, renden zorgeloos in het rond, voetbalden, sprongen haasje-over.

   Het gejoel verstomde en een samenscholing stoof in paniek uiteen. Daar kwam een broeder aanlopen. Zijn gestalte even breed als hoog. Enorme sandalen legden de nadruk op zijn onbehouwen reuzenschreden en bleke voeten onder de zwarte pij. Het was of vlak voor mij de kop van een gek geworden nijlpaard druisend boven water kwam. Een opengesperde muil waarin weinige bruine tanden, spatte overdadig speeksel en loeide: ‘Wat vuile manieren!’ Ik gluurde naar het grauw van de weergalmende muren. De klem­toon op ‘manieren’ wekte het geluid van knarsende ketens en een ijzeren slot dat met harde klak dichtsloeg. ‘Vuile manieren’, daar had ik nog nooit van gehoord. En daar­na spuugde diezelfde speekselkrater weer van ‘goede manieren’. Ook dat voorspelde weinig goeds. Volgens mij had het te maken met de opgedofte schouderstukken van de patriciërhuizen. Een ruwe korst binnenin schuurde tegen mijn borst.

   De bel ging. Onder het toeziend oog van een lijkkleurig klashoofd, wijd bemanteld in zwarte pij, betraden de in dodelijke stilte gehulde belhamels het klaslokaal. Vanaf hier ademde ik een vervaarlijke, met giftige ernst vermengde nabijheid in. Tegen die dreiging was het gek geworden nijlpaard nog een lieverdje.

    Zo gauw de laatste jongen neer­zat, stelde het bleke doodshoofd doodernstig de vraag wie van ons later ook een zwarte pij wilde dragen. Daar er tus­sen het ernstige hoofd en mij, op de laat­ste bank achter­aan, op slag evenveel handen als leerlin­gen de hoog­te in schoten, bleek ik de enige die niet zo van het prettige van het broederschap was over­tuigd. Het deed de ronde dat het doodshoofd zo hard kon bulderen dat de muren ervan barsten. Mijn glurende ogen ontdekten inderdaad een verdacht spoor in het pleisterwerk.

   ‘Ernstig nu! Vouw beide armen bovenop de lessenaar!’

   Vermoedelijk was mijn blik niet ernstig genoeg; of anders vond de lijkkleurige de gezonde blos op mijn wangen verdacht. Want de volgende dagen leerde ik wel rekenen, schrijven en lezen, maar minder vlot dan de anderen. Volgens mijn eerste cijfers was het doodshoofd ervan overtuigd dat stomme kalveren niets op school te zoeken hadden. En ik had er inderdaad de pest in. Elke morgen als ik de grauwe vesting naderde, voelde ik in mijn beklemde binnenste alweer het schuren van de harde korst.

   Op een mooie dag weigerde het knaapje naar school te gaan. Hij stond op de drempel aan de voeten van een vrouw, dagelijkse hulp in het huishouden. In zijn geheugen staat zij daar nog: zonder naam, zonder aangezicht. Achter haar jurk haalde een kwaaie hand scherp uit naar zijn appelwangetjes. Als de bliksem schoot het ventje de kamer in, maar de raak zwiepende hand volgde zijn vlucht tot de verste hoeken van het achterhuis. En hoe het rebelse joch doorheen een vloed van snot en tranen ook krijste, het ontving nog meer striemen; tot het met zijn schooltasje onder de oksel murw op de str­aat­keien belandde.

   De volgende morgen, vlak voor zijn vertrek naar school, vond het jochie plotseling geen steun meer in de knieën. Zijn bovenlijf gleed als een zak meel over de drempel. En hoe vrese­lijk het kind ook zijn best deed, het raakte niet over­eind. Een dokter kwam er niet aan te pas. Zijn oudste zus die, opdat iemand het huishouden moest doen, een jaar vroeger van haar schoolplicht was ontheven, legde  uit dat hij als gevolg van zijn groei water in de knieën had. Het dertienjarige meisje reikte hem zijn collectie aan: een schoen­doos vol afbeeldingen van bekende wielren­ners die, net als de prenten van Napoleons entourage, van tussen verpakte chocoladerepen kwamen. Zij tilde haar broertje op en bracht hem naar de bank midden een zonni­g plekje in een door muren omsloten lap zwarte aarde.

   Va was al twee jaar dood. Voor Moe die op haar dertigste met vijf nakomelingen achterbleef, begonnen harde tij­den. Deze moeilijke omstandigheden brachten haar tot een zekere heldhaftigheid, temeer daar zij geen andere relatie meer wenste aan te knopen.

   Jaren later zou ik van een tante vernemen dat Moe het risico wou vermijden dat een vreemde kostwinner voogdij over haar kinderen zou krijgen. Wij zaten in de bus van Antwerpen naar Turnhout. In één adem voegde zij eraan toe dat mijn ouders elkaar buitensporig hadden liefgehad, - wat voor Moe de doorslag gaf om in haar eentje verder te boeren.

   Zoals bij de meeste levensmiddelen bleek tijdens die eerste jaren na de oorlog ook de vraag naar kleding groter dan het aan­bod. Moe kwam uit een kleermakersgezin en zij had die nood goed begrepen. Hoewel zij als kind tegen haar zin had leren naaien, heeft zij in haar leven nooit veel anders gedaan. In Antwerpen kocht zij stoffen op de rol die zij thuis verknipte, aan haar voetmatig aangedreven naaimachine as­sembleerde en achter een onooglijk kraampje op de openbare markten te koop aanbood. De verkoop liep op wieltjes. Maar dan moest er na haar thuiskomst elke middag weer tot diep in de nacht tegen een razend tempo ge­knipt en genaaid wor­den. Bewonderenswaardig vond ik de marskramer die zo met haar lot begaan was dat hij achteraan tussen de hoge stapels schoendozen in zijn camionette een open plekje ruimde zodat zij er met haar bundel opgevouwen koopwaren kon plaatsnemen. Op dagen dat zulks onmogelijk was, legde zij haar gerief in een kruiwagen en bracht het te voet naar het station, waar een tram haar en het hele boeltje naar de markt in een naburige gemeente voerde. Mijn oudste zus, een groot kind, bracht de lege kruiwagen weer naar huis. Eens vertelde zij me over haar schaamte telkens zij op straat een opgedirkt vriendinnetje tegenkwam. Voor mijn part mocht ook zij een medaille voor bewonderingswaardigheid opgespeld krijgen.

   Het spreekt vanzelf dat Moe geen tijd had om ons bij huistaken bij te staan, zoals dit wél gebeurde bij de andere kin­de­ren, aangezien toentertijd weinig huismoeders uit werken gingen. Daardoor gaat me vandaag een licht op over haar motief om ons al bij klaarlichte avond naar bed te sturen: dan kon zij ongestoord werken. Het volkse gezegde dat kinderen voor hun gezondheid vroegtijdig in bed horen, vond bij haar meer gehoor dan de mening dat een te lange nachtrust hun ontwikkeling kan schaden. Ik gaf dat eerste gezegde groot ongelijk. Zolang het gejoel van spelende kinderen op straat te horen was, raakten wij immers niet in slaap. Daarom probeerde ik me, van zodra het duisterde, te verstoppen. Op een winteravond gebeurde iets merkwaardigs. Terwijl het gezin gezellig rond de kachel zat, had ik me achter de rugleuning van een fauteuil geprangd. Vandaar hoorde ik mijn oudste broer pochen dat hij op beide handen kon lopen. Hoewel ik vanaf dat lage plekje enkel de onderbenen van mijn moeder kon zien, moest ik zijn prestatie voor waar aannemen. Want mijn grootvader die toevallig op bezoek was, reageerde verschrikt: ‘Jongen, pas op! Val niet om!’

   Voor de eerste keer verzamelde ik mijn indrukken alsof het ging om de totaalsom van een bewuste droom. Niets ontsnapte me. Ik wist dat Moe volop bezig was aan de keukentafel een patroon uit te knippen. Ik verwachtte dat ze de fauteuil elk ogenblik van de muur weg zou schuiven. Ik proefde de ganse sfeer en stelde me voor dat dit geheel zolang ik leefde zou voortduren, - weliswaar telkens met andere beelden en sferen, maar wezenlijk onophoudelijk puur en hetzelfde.

   Van zodra zich na deze buitengewone ontdekking een gunstige gelegenheid voordeed, gleed ik als een schim naar buiten en vond een plekje bovenop de vliering van een afgedankt varkenshok. Andere beelden en een andere sfeer, jazeker; maar dit keer voelde de ligplaats zo hard, ongezellig en koud, dat ik algauw opkraste. Behalve op zijn handen lopen, kon mijn oudste broer in zijn bed naast het mijne, ook de dramatische cowboyliedjes uit High Noon nabootsen die wij op een plaat hadden. ‘Do not forsake me oh my darling!’ Misschien konden wij een duet vormen?

   's Morgens trof ik mijn boekentasje in dezelfde hoek van de kamer waar ik het daags voordien na school­tijd had neergeworpen. De leer­stof van de doodskop kwam me de strot uit. Nooit had ik met zijn dorre letters en cijfers leren omgaan: op een spee­lse wijze, zoals kinderen graag rond een bal huppelen. Daar ik de twaalf artikelen van het christelijk geloof niet kon afdreunen, moest ik alleen na­blij­ven.

   'Begin opnieuw! Opnieuw! Ja weer!'

   Terwijl ik voor de zoveelste keer de artikelen afhaspelde, leidde een gereutel mijn aandacht af. Uit een duistere spookhoek trad de zwarte gedaante met doodskop. Mijn oog viel op de blin­kende, voor zich uit gestoken punt van een zakmes.

   Mogelijk zou het joch erin ge­slaagd zijn alle arti­kelen tijdig af te ronden. Maar zijn adem stok­te. Voor zijn voe­ten opende zich een bodemloze diepte. Niet enkel liepen de knieën weer vol water. De ruwe korst reet zijn lijf helemaal open! Het stikkende knaapje had zich niet vergist, - niet in de deftige stadsgevels, niet in de opgedofte uniformen van Napoleons legerofficieren, niet in deze sombere school.

   ‘Ach ja, op de keper beschouwd waren die broeders ook maar stumperds,’ legde ik mijn tante later in die bus naar Turnhout hun frustraties uit. ‘Levenslang te zijn opgesloten in een naargeestig gebouw en lijdend onder het celibaat. Hun was een droevig lot beschoren.’

   Op ’n heldere voormiddag rolde er een druppel inkt uit mijn pen, zomaar midden mijn geopende schrift. Nu ging de doodskop zo te keer of ik de schande van mijn moeder was. Loerend naar de barst in het pleisterwerk kwam het me voor dat die heus wijder werd. Voor mijn straf werd ik wande­len gestuurd: vijf keer heen en weer over de speel­plaats die volliep met toekomstige dragers van de zwarte pij. Maar eerst scheurde het welgemanierde doodshoofd de kladvellen uit om ze duidelijk zichtbaar aan de re­vers van mijn jasje vast te spelden.

   Door dit uithangbord van de schande werd ik nog stommer dan een kalf. Zoals de wrede jongens met hun gladde spekgezichten me op de speelplaats vanaf een veilige afstand beschimpten, stonken de kladvellen naar viezigheid. Naast oliedom bleek ik besmettelijk, onwaardig gelijk een kruipende mestkever.

   Op een keer, toen Moe bemerkte dat ik tijdens mijn huiswerk hopeloos in tranen schoot, boog zij zich mee over het vraagstuk en legde me in één handomdraai de wiskundige regel van drie uit. Moe had mijn nood aangevoeld. Zij en de brave huishoudster Nette waren het met elkaar eens dat ik ongewoon veel huilde. Nochtans vonden zij me niet onhandiger of dommer dan mijn broertjes en zusjes. Van zodra de gelegenheid zich voordeed, stuurde zij me naar een naburig wijkschooltje van het rijksonderwijs.

   Hier bestonden de klaslokalen uit eenvoudige paviljoentjes. Een met metaalgaas afgespannen zandplein deed dienst als speelplaats. De kinderen werden niet gedwongen tot voetballen of hoogspringen, maar mochten doen waar ze zin in hadden, zoals knikkeren in het zand. Belangstelling voor de leerstof laaide helaas niet in me op. Geluk­kig kweten de leerkrach­ten zich bescheiden van hun taak. Zelfs als deze huisvaders uit kinderboeken voor­lazen, ge­beurde dit even betoverend als gewoon, zonder de mond vol te hebben over ‘manieren’, en zonder de kinderen door gestrengheid te belet­ten met deze verhalen weg te dromen.